Univercells, dat in Gosselies is gevestigd, ontwikkelt revolutionaire platforms om vaccins te produceren. De start-up geniet sinds kort het vertrouwen van de Bill & Melinda Gates Foundation, die op de knowhow van het bedrijf rekent om zeer goedkope vaccins voor ontwikkelingslanden te produceren.

Bill Gates lijkt onze knowhow te waarderen. Enkele jaren geleden won GIM uit Gembloux een internationale wedstrijd die zijn stichting had georganiseerd. Dankzij de kennis van dit bedrijf om satellietbeelden te herkennen, was het mogelijk om de kleinste nederzettingen in de afgelegen gebieden van Nigeria te lokaliseren en er medische teams naartoe te sturen, zodat men de inwoners kon inenten tegen polio (zie WAW van december 2016).

Hoewel polio zo goed als uitgeroeid is, zijn er nog steeds gebieden, met name in Pakistan en Afghanistan, waar de ziekte standhoudt. Om polio de genadeslag te geven, deed de Bill & Melinda Gates Foundation in september 2015 een nieuwe oproep tot het indienen van projectvoorstellen. Het doel: de wereldwijde toegang tot belangrijke vaccins drastisch verbeteren. De uitdaging: een productiesysteem ontwerpen dat het mogelijk maakt om de kosten van een dosis te verlagen tot minder dan 0,15 dollar (tegenover 2 dollar nu).

En het project van Univercells, een start-up die zijn kantoren en laboratoria heeft in een incubator in het Biopark van Charleroi, kwam als beste van de 155 voorstellen uit de bus, met een subsidie van $12 miljoen in het vooruitzicht! Voor het bedrijf uit Charleroi, dat vorig jaar net een beurs van € 466.500 van het Waals Gewest had ontvangen, maakt deze nieuwe erkenning het mogelijk om door te blijven gaan met gebruikmaking van nieuwe technologieën.

Twee elkaar aanvullende talenten

Univercells dankt dit succes aan twee getalenteerde mannen, die al meer dan vijftien jaar een goede verstandhouding hebben als het gaat om biotechnologie: technisch directeur José Castillo en gedelegeerd bestuurder Hugues Bultot. Hun inzet: de sector van de biologische geneesmiddelen ingrijpend veranderen en de weg effenen voor nieuwe productieoplossingen die geneesmiddelen toegankelijk maken voor iedereen.

Omdat ze merkten dat de verouderde en te duur geworden productieprocessen in de sector geoptimaliseerd zouden worden, besloten de twee mannen in 2005 tot de oprichting van Artelis, een bedrijf gespecialiseerd in de ontwikkeling van bioreactoren voor eenmalig gebruik en met een hoge dichtheid voor de productie van vaccins en monoklonale antilichamen. “Helaas hadden we ons ertoe beperkt om een klein deel van de productieketen te ontwikkelen”, geeft Hugues Bultot toe. “Daarmee hebben we de hoeveelheid biologische geneesmiddelen en de prijs ervan dus niet echt beïnvloed. Onze scope was niet breed genoeg!”

In 2013 stichtte het duo Univercells om het nog eens te proberen door een systeem te ontwerpen waarmee ze de productie volledig konden beheersen. José Castillo had als taak om te onderzoeken welke technologieën de efficiëntie van het hele proces zouden kunnen garanderen. “Dat omvat circa tien elementen, maar we hebben besloten om zelf alleen de twee of drie elementen te ontwikkelen die ons minder sterk leken. De andere elementen, die hun efficiëntie hadden bewezen, hebben we ontleend aan wat al bestond en bijeengebracht in ons bedrijf. Dat was een manier om smart (intelligente) en cost-effective (voordelige) engineering te combineren.”

Omdat er kleine productie-units gebouwd kunnen worden waar de behoefte het meest dringend is, zoals in Latijns-Amerika, Azië en Afrika, hoeft het vaccin niet meer geproduceerd te worden in grote fabrieken in een aantal geïndustrialiseerde landen.

Continugieten, net als in de ijzer- en staalindustrie

Om beter te begrijpen wat de innovatie inhoudt, moeten we eerst de redenering volgen van de technisch directeur, voor wie de traditionele productie van biologische geneesmiddelen te vergelijken is met een 18de-eeuwse laagoven voor de productie van ijzer. Een groot vat waarin alle grondstoffen worden verzameld, vormt het middelpunt van beide processen. In het ene geval gaat het om gesmolten metalen en in het andere geval om cellen in wording op een voedingsbodem. “De productie van auto’s is gemakkelijker geworden en de kosten ervan zijn gedaald toen dat vat werd vervangen door een systeem in fasen dat het mogelijk maakte om ruwijzer via continugieten te produceren. Die principes van de chemische technologie heeft Univercells toegepast. Door gebruik te maken van revolutionaire processen, hebben we een gesloten lus ontworpen die gekoppeld is aan een bioreactor (het vat) met een hoge dichtheid. Van de celkweek (upstreamfase) tot de zuivering (downstreamfase) kunnen we met dit innovatieve proces continu vaccins en monoklonale antilichamen produceren.”

Verdichting van de processen

“Onze andere troef is het verkleinen van de processen”, vervolgt Hugues Bultot. “Vanwege de geringe dichtheid van de cellen moeten de reactoren in de farmaceutische industrie tegenwoordig 2000 en zelfs 15.000 liter kunnen bevatten. Voeg daar nog eens alle leidingen aan toe en je kunt je voorstellen welke kathedralen je moet bouwen om zover te komen! Het is ons gelukt om het proces te intensiveren, zodat de cellen in heel beperkte ruimtes kunnen groeien. We zijn erin geslaagd om de bevolking van de Siberische steppen in Tokio te huisvesten. Door die cellen te verdichten, konden we de inhoud van de bioreactoren terugbrengen tot 25 liter. We zijn er ook in geslaagd om de omvang van de zuiveringsinstallaties te verkleinen. Deze verkleining van de voetafdruk heeft gevolgen voor de kosten van een productie-unit, want terwijl de traditionele platforms tussen de € 100 miljoen en € 1 miljard kosten, is voor onze platforms een tien keer zo kleine investering nodig. De prijs van de vaccins kan daardoor dalen tot onder de grens die door de Bill & Melinda Gates Foundation wordt geëist.”

Kleine units die meerdere producten maken

Omdat er kleine productie-units gebouwd kunnen worden waar de behoefte het meest dringend is, zoals in Latijns-Amerika, Azië en Afrika, hoeft het vaccin niet meer geproduceerd te worden in grote fabrieken in een aantal geïndustrialiseerde landen. Deze kleine units kunnen zo in recordtijd op poten worden gezet en een flexibele productie op grote schaal mogelijk maken. “Deze units kunnen meerdere producten maken”, verduidelijkt de gedelegeerd bestuurder, “want als we de roestvrijstalen reactoren vervangen door kunststof reactoren, die gemakkelijker leeg en schoon te maken zijn, kan hetzelfde platform, naar gelang de vraag, afwisselend meerdere soorten vaccins produceren. Onze marktpenetratiestrategie is vooral gericht op vaccins tegen kinderziektes, zoals waterpokken, mazelen en de bof. De fabrieken die deze vaccins produceren, werken ofwel op volle capaciteit ofwel tegen exorbitante prijzen. Het vaccin tegen hondsdolheid heeft ook onze interesse, want de vraag is heel groot, met name in India, en de prijs is nog hoog.”

Aan het hoofd van een consortium

Hoe kon een klein bedrijf als Univercells, dat geen echte ervaring heeft, de voorkeur krijgen van de Bill & Melinda Gates Foundation? Het antwoord is meerledig. In tegenstelling tot zijn mededingers, die een fragmentarische aanpak voorstelden, legde het bedrijf uit Charleroi een totale oplossing op tafel. Een kant-en-klaar productiesysteem, dat op alle punten aan het doel van de stichting voldoet. “Ten opzichte van andere infrastructuurbedrijven hebben wij het voordeel dat we midden in een professioneel netwerk zitten dat bekendheid en geloofwaardigheid geniet. We bevinden ons op enkele tientallen kilometers van GSK en op minder dan 800 kilometer van Sanofi. Dat ecosysteem in de vaccinwereld heeft de stichting zeker beïnvloed.” De strategie van Univercells heeft ook geloond. Het bedrijf heeft namelijk besloten om niet solistisch op te treden, maar uit bescheidenheid aan te haken bij twee meer ervaren ondernemingen, te weten Batavia Biosciences (vaccinontwikkelaar, Nederland) en Natrix Separations (filtermembranen, Canada). Dat consortium heeft de wedstrijd gewonnen en mag dus het bedrag van $12 miljoen verdelen. “Maar we zijn wel gegroeid tijdens deze aanbesteding”, verduidelijkt Hugues Bultot. “De stichting had gezien dat het innovatievermogen van ons afkomstig was en heeft ons daarom bevorderd tot leider van ons consortium. Daarnaast heeft ze haar subsidies naar boven bijgesteld, omdat ze zich bewust was van het ambitieuze karakter van ons project. Dit is de eerste keer dat een dergelijke bedrag is toegekend.” En José Castillo voegt eraan toe: “De vaccinmarkt is een oligopolie. Het aanbod is in handen van een aantal grote producenten, maar de vraag komt vanuit de hele wereld. Consortiums zoals wij dat hebben gevormd, helpen de Bill & Melinda Gates Foundation om dit monopolie gedeeltelijk te doorbreken. De stichting ziet het als een uitdaging om elk land of farmaceutisch bedrijf in staat te stellen over een eigen productie-unit te beschikken.”

Van 32 naar 50 medewerkers

Vanaf december 2016 heeft Univercells twee jaar de tijd om deze uitdaging tot een goed einde te brengen. José Castillo en Hugues Bultot kunnen dus pas na afloop van deze termijn Bill Gates de hand schudden, een vooruitzicht dat hun al sinds 2005 de kriebels geeft. “Die termijn is erg kort, maar onze hypotheses zijn gelukkig al gevalideerd”, benadrukt Hugues Bultot, die voor 2017 een beoogde groei van de omzet (van € 1 naar € 2,5 miljoen) en het aantal medewerkers (van 32 naar circa 50) aankondigt. “De ruimte waarover wij in de incubator van het Biopark kunnen profiteren, is gelukkig gemakkelijk aan te passen.” Een incubator – de tweede al sinds de oprichting van het Biopark in 1999 – die start-ups meer dan ooit helpt om hun vleugels uit te slaan. De ‘take-offs’ op enkele meters afstand van de luchthaven van Gosselies hebben het voordeel dat ze de rust van de omwonenden niet bedreigen. Integendeel, elke dag is hier te zien dat de hele regio Charleroi een economische en technologische herstructurering ondergaat. “We kunnen bravo zeggen tegen het Marshallplan”, besluit Hugues Bultot. “Dat leek op het eerste gezicht ondankbaar omdat de uitvoering heel lang duurde, maar deze bundeling van krachten is nuttig voor de hele regio.”

www.univercells.com

WHO’S WHO

JOSÉ CASTILLO

Afkomstig uit Brussel, procesingenieur. Als doctor in de toegepaste wetenschappen en afgestudeerd ondernemer speelt hij een vooraanstaande rol bij grote farmaceutische bedrijven. Zijn loopbaan staat volledig in het teken van de productie van biologische geneesmiddelen. Als hoofd van de divisie Industrialisatie van Virale Vaccins bij GSK Biologicals, waar hij verantwoordelijk is voor het ontwerp en de ontwikkeling van bioprocessen, zorgt hij voor een radicaal andere manier om cellen te kweken.

HUGUES BULTOT

Afkomstig uit Charleroi, afgestudeerd aan het Institut européen d’administration des affaires (INSEAD, Fontainebleau) en het Massachusetts Institute of Technology (MIT). Als ‘serial entrepreneur’ lanceert hij met succes verschillende start-ups en kan hij bogen op meer dan vijftien jaar ervaring in de biotechnologische en life sciences-industrie. In 2011 werkt hij mee aan de oprichting van MaSTherCell, een dienstverlenend bedrijf gericht op het industrialiseren van celtherapieën, waar hij nog steeds leiding aan geeft.